تهران در کمین سیلاب های ناگهانی کدام مناطق پایتخت صدمه پذیرترند؟
به گزارش پرشین رز، با وقوع سیلاب ۱۱ و ۱۲ مهر ۱۴۰۵ در محدوده جنوب رشته کوه البرز و بخصوص در عظیمیه کرج، پرسش مهمی در رابطه با ریسک سیلاب در تهران طرح شده است؛ این که آیا در وضعیت سوپر ال نینوی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ در محدوده تهران هم باید منتظر وقوع سیلاب باشیم؟
توپوگرافی تهران به علت قرارگیری در دامنه های جنوبی البرز و تقاطع با دره های عمیق رودخانه های کوهستانی، این شهر را در معرض خطر جدی سیلاب قرار داده است. هفت روددره تهران هم تحت تاثیر توسعه شهری، در بخشهایی مسدود یا منحرف شده اند. مهم ترین نواحی دارای ریسک بالا را میتوان عمدتا در شمال تهران برشمرد.
منطقه یک؛ دره های شمالی و شمیرانات در معرض خطر منطقه یک شهرداری تهران به علت شیب تند توپوگرافی و تلاقی با دره های مهم کوهستانی، از لطمه پذیرترین مناطق در مقابل سیلاب های رگباری است.
دره های دارآباد، نیاوران و تجریش همچون نقاط حساس هستند. رودخانه دره دارآباد و گلاب دره از مهم ترین این نقاط به شمار می روند و ساخت وسازهای متراکم در بستر و حریم این مسیل ها، همچون تجربه تاریخی سیلاب تجریش در ۴ مرداد ۱۳۶۶، نشان داده است که امکان تکرار بحران وجود دارد.
دره های ولنجک و درکه هم با توسعه رستوران ها، تفرجگاه ها و ساخت وسازهای مسکونی، خصوصاً راه اندازی آپارتمان ها و برج ها در حریم رودخانه ها، با تغییر شرایط طبیعی جریان آب رو به رو شده اند. این تغییرات می تواند زمان تمرکز جریان را کم کند و حرکت طبیعی سیلاب های کوهستانی را مختل کند.
در فرحزاد و سعادت آباد هم ساخت وسازهای انجام شده در حریم روددره فرحزاد و پوشاندن یا مسدود شدن بخشهایی از مسیل ها در بالادست، می تواند خطر پس زدگی آب و سیلاب شهری در پایین دست را افزایش دهد.
پونک، حصارک و کن؛ خطر سیلاب و جریان واریزه ای در منطقه ۲، بخش های غربی تهران، خصوصاً پونک، حصارک و بلوارهای مجاور مسیل های بزرگ مانند مسیل پونک و کن، در معرض خطر قرار دارند. تغییر کاربری اراضی، تسطیح تپه ماهورها و راه اندازی بزرگراه ها بدون پیش بینی کافی مقطع هیدرولیکی کانال ها می تواند خطر سرریز آب در زمان بارندگی های همرفتی را افزایش دهد.
در منطقه ۵ هم حوزه آبریز رودخانه کن و حریم آن در شمال غرب تهران، به علت قرار گرفتن در دهانه دره های بزرگ البرز، مستعد سیلاب های شدید می باشد. توسعه باغات، ساخت وسازهای بدون مجوز در بستر رودخانه، تخریب پوشش گیاهی بالادست کن و توسعه مجموعه دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات در حصارک کن، همچون عواملی هستند که در صورت وقوع رگبارهای شدید می توانند خطرات هیدرولوژیکی را بالا برند.
در این محدوده امکان رخداد سیلاب واریزه ای یا Debris Flood هم وجود دارد.
محدوده دانشگاه آزاد واحد علوم و تحقیقات در آخر شمالی بزرگراه های شهید ستاری و اشرفی اصفهانی و در امتداد بلوار سیمون بولیوار، روی تپه حصارک کن قرار دارد. ارتفاع این محدوده از حدود ۱۶۳۰ متر در قسمت جنوبی تا بالاتر از ۲۰۰۰ متر در قسمت شمالی متغیر است و شیب زمین در بخشهایی به بیشتر از ۲۵ درصد و در بعضی زون ها به ۵۰ تا ۷۰ درصد می رسد.
این محدوده به علت موقعیت کوهپایه ای، قرارگیری روی پهنه خردشده گسل فعال شمال تهران، شیب تند و تغییرات گسترده در محیط طبیعی، در معرض مجموعه ای از مخاطرات قرار دارد. جاده سازی، مدیریت ضعیف جریان آب و ساخت وساز گسترده، همچون راه اندازی ده ها ساختمان در دهه های ۷۰ تا ۹۰ شمسی، از عواملی هستند که می توانند بر این شرایط اثرگذار باشند.
حوضه های آبریز شمالی ـ جنوبی تهران، همچون دره حصارک با وسعت حدود ۱۱ کیلومتر مربع، پتانسیل وقوع سیلاب ناگهانی و سیلاب واریزه ای دارند. تغییر توپوگرافی، تخریب پوشش گیاهی و زهکشی طبیعی و ایجاد سطوح نفوذناپذیر مانند ساختمان ها، جاده ها و پارکینگ ها، رواناب را افزایش داده و زمان رسیدن سیلاب را کوتاه تر می کند.
در محدوده مجموعه ورزشی فتح و زمینهای ورزشی هم یک توده بزرگ خاکریزی به وجود آمده که بخشی از آن حاصل خاکبرداری از دامنه های دیگر برای ساخت ساختمان ها و جاده های واحد علوم و تحقیقات و انتقال خاک به این محل است. این ناحیه در مجاورت دانشکده فنی و مهندسی و دانشکده دامپزشکی و در ارتفاع حدود ۱۸۶۰ تا ۱۸۷۰ متر از سطح دریا قرار دارد و بر روی پهنه ای پرشیب و مستعد زمین لغزش به وجود آمده است.
ناپایداری دامنه ها، خصوصاً در زمان بارش شدید، می تواند سبب رها شدن حجم قابل توجهی خاک، سنگ و واریزه بسمت دره های پایین دست شود. در چنین شرایطی، امکان حرکت مواد لغزشی بسمت پایین دست و تأثیرگذاری بر بزرگراه های ستاری، باکری و آزادگان وجود دارد.
پونک و مسیر بزرگراه ستاری هم در راه زهکشی طبیعی این محدوده قرار دارند؛ ازاین رو هر افزایش در حجم یا سرعت رواناب و واریزه در بالادست، می تواند خطر آب گرفتگی، مسدود شدن مسیرها یا خسارت به زیرساخت ها و مناطق مسکونی پایین دست را افزایش دهد.
منطقه ۲۲؛ افزایش رواناب در پهنه های جدید شهری منطقه ۲۲ بعنوان یکی از جدید ترین پهنه های توسعه یافته شهری تهران، با چالش افزایش سطوح نفوذناپذیر مواجه می باشد. ساخت برج های بلندمرتبه و گسترش آسفالت و بتن، رواناب سطحی را زیاد می کند و در صورتیکه شبکه جمع آوری آب های سطحی و کانال های انتقال، همچون مسیل های درحال توسعه غرب تهران، ظرفیت لازم را نداشته باشند، احتمال آب گرفتگی شدید و سیلاب های موضعی در معابر این منطقه افزایش خواهد یافت.
ساخت وساز و از میان رفتن باغ ها؛ عوامل تشدیدکننده خطر عوامل تشدیدکننده خطر سیلاب در مناطق مختلف تهران گوناگون هستند. تجاوز به حریم و بستر رودخانه دره ها، ساخت وسازهای مسکونی، جاده سازی و راه اندازی تأسیسات شهری که عرض مسیل ها را کاهش داده اند، همچون این عوامل هستند.
کانالیزه کردن غیراصولی و پوشاندن برخی مسیل ها با دال های بتنی، بدون درنظر گرفتن دبی اوج سیلاب های با دوره بازگشت طولانی، می تواند ریسک سیلاب را افزایش دهد.
از طرفی، از میان رفتن باغات کن، فرحزاد و شمیرانات که بعنوان اسفنج های طبیعی عمل می کردند، از عوامل افزایش خطر سیلاب در دهه های اخیر در تهران است.
گلاب دره و دارآباد؛ سابقه تاریخی سیلاب دره دارآباد و گلاب دره به علت شیب خیلی تند دامنه و کوهستانی بودن، زمان تمرکز جریان کوتاهی دارند. سابقه تاریخی سیلاب ۴ مرداد ۱۳۶۶ تجریش نشان داد که ساخت وساز در بستر این روددره ها می تواند چه نتایج سنگینی داشته باشد.
به علت وسعت حوضه آبریز بالادست، حجم آب جمع آوری شده در این مسیرها در زمان رگبارهای ناگهانی می تواند بشدت افزایش یابد و پتانسیل ایجاد جریان های آوار و گل ولای یا Debris Flow را ایجاد نماید.
چطور میتوان ریسک سیلاب تهران را کاهش داد؟ برای رویارویی با این چالش ها، رویکرد های جدید مدیریت سیلاب از «مهندسی صلب» صرف بسمت مدیریت یکپارچه و طبیعت محور حرکت کرده اند.
یکی از اقدامات، راه اندازی بندهای رسوب گیر و سدهای تأخیری و ایجاد سازه های کنترل رسوب در بالادست دامنه هاست تا انرژی جنبشی آب کم شود و سنگ و گل ولای قبل از ورود سیلاب به مناطق مسکونی به دام افتد.
باززنده سازی اکولوژیک روددره ها هم می تواند نقش مهمی داشته باشد. در این رویکرد بجای کانالیزه کردن صرفا بتنی، بستر طبیعی رودخانه ها حفظ و پارک های حاشیه ای دشت سیلابی ایجاد می شوند تا در زمان طغیان، بخشی از آب را در خود مهار کنند.
استفاده از سیستم های هشدار پیش هنگام هم ضرورت دارد. نصب رادارها و سنسورهای سنجش بارندگی و دبی در ارتفاعات بالادست می تواند امکان ردیابی رگبارهای همرفتی و ارسال هشدار سریع به مدیریت بحران شهری را فراهم آورد.
همینطور توسعه مفهوم «شهر اسفنجی» می تواند در کاهش رواناب مؤثر باشد؛ همچون استفاده از روکش های نفوذپذیر در معابر و ایجاد باغ های باران در پارک ها و فضاهای عمومی برای جذب اولیه رواناب ها.
در مجموع، کاهش ریسک سیلاب در تهران نیازمند پایش مستمر، تثبیت شیب ها، بهبود شبکه زهکشی، محدود کردن ساخت وساز در پهنه های پرخطر و تقویت برنامه های آمادگی بحران است. ارزیابی دقیق تر خطر هم به مطالعات محلی هیدرولوژیکی و ژئوتکنیکی وابسته است.
*استاد دانشگاه
بطور خلاصه ارتفاع این محدوده از حدود ۱۶۳۰ متر در بخش جنوبی تا بالاتر از ۲۰۰۰ متر در بخش شمالی متغیر است و شیب زمین در بخشهایی به بیش از ۲۵ درصد و در بعضی زون ها به ۵۰ تا ۷۰ درصد می رسد. این ناحیه در مجاورت دانشکده فنی و مهندسی و دانشکده دامپزشکی و در ارتفاع حدود ۱۸۶۰ تا ۱۸۷۰ متر از سطح دریا قرار دارد و بر روی پهنه ای پرشیب و مستعد زمین لغزش بوجود آمده است. منطقه ۲۲؛ افزایش رواناب در پهنه های جدید شهری منطقه ۲۲ به عنوان یکی از تازه ترین پهنه های توسعه یافته شهری تهران، با چالش افزایش سطوح نفوذناپذیر مواجه می باشد.
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب