جنگلهای هیرکانی بازماندگان عصر یخبندان
به گزارش پرشین رز، اگر در یک بامداد مه آلود پاییزی وارد جنگلهای شمال ایران شوید، شاید نخستین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه های بلندشان عبور می دهند؛ اما ارزش حقیقی این جنگلها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود. «جنگل های هیرکانی» بسیار قدیمی تر از آن هستند که تصور می نماییم.
الهه جعفرزاده: برای دیدن بخشی از جهانِ میلیونها سال پیش، لازم نیست به سراغ فسیل ها برویم. کافی است در امتداد جنوب دریای خزر، وارد جنگلهای شمال ایران شویم؛ جایی که درختان راش، بلوط، ممرز و انجیلی بازمانده اکوسیستمی هستند که پیشینه آن به ده ها میلیون سال قبل می رسد. جنگلهای هیرکانی عصرهای یخبندان، تغییرات بزرگ اقلیمی و هزاران سال حضور انسان را پشت سر گذاشته اند؛ جنگل هایی که امروز نه فقط میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث طبیعی جهان اند.
اگر در یک بامداد مه آلود پاییزی وارد جنگلهای شمال ایران شوید، شاید نخستین چیزی که جلب توجه کند درختانی باشد که نور را از میان شاخه های بلندشان عبور می دهند؛ اما ارزش واقعی این جنگلها چیزی نیست که در نگاه اول دیده شود.
جنگل های هیرکانی بسیار قدیمی تر از آن هستند که تصور می نماییم.
بر اساس اطلاعات یونسکو، تاریخ این جنگلهای پهن برگ به حدود ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قبل بازمی گردد؛ زمانی که جنگل هایی از این جنس بخش بزرگی از مناطق معتدل نیمکره شمالی را پوشانده بودند. خیلی از آن جنگلها در جریان تغییرات شدید اقلیمی و دوره های یخبندان از میان رفتند، اما هیرکانی ها دوام آوردند.
همین گذشته دور است که آنها را به چیزی بیشتر از «جنگل های شمال» مبدل می کند.
وقتی سرما آمد، جنگل عقب نشست
در دوره های یخبندان کواترنری، بخش بزرگی از نیمکره شمالی با سرمای شدید مواجه شد و خیلی از جنگلهای پهن برگ عقب نشستند یا از بین رفتند. هیرکانی نیز کوچک تر شد، اما بطورکامل ناپدید نشد.
شرایط جغرافیایی جنوب دریای خزر به کمک آن آمد. دریای خزر در یک سو و رشته کوه البرز در سوی دیگر، همراه با رطوبت و شرایط اقلیمی منطقه، پناهگاهی برای بخشی از پوشش گیاهی ایجاد کردند. وقتی آب وهوا باردیگر ملایم تر شد، این جنگلها توانستند گسترش پیدا کنند. یونسکو دقیقا به همین خاصیت اشاره می کند: جنگل هایی که در دوره های یخبندان عقب نشستند و با بازگشت شرایط معتدل باردیگر توسعه یافتند.
به همین دلیل در ادبیات علمی از هیرکانی بعنوان یکی از پناهگاه های مهم گونه های گیاهی در دوره های سرد یاد می شود؛ مکانی که امکان داد بخشی از میراث گیاهی دوران بسیار دور زمین باقی بماند.
اما یک سوءبرداشت را هم باید کنار گذاشت: وقتی گفته می شود جنگلهای هیرکانی ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال قدمت دارند، منظور این نیست که درختانی که امروز می بینیم میلیونها سال عمر کرده اند. یونسکو سن بعضی از کهنسال ترین درختان موجود را حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال و احیانا تا ۵۰۰ سال برآورد می کند. آن چه میلیونها سال دوام آورده، اکوسیستم و تداوم این نوع جنگل است، نه یک درخت مشخص.
موزه ای که نفس می کشد
شاید بهترین توصیف برای هیرکانی همین باشد: موزه ای که اشیای آن پشت ویترین نیستند، بلکه هنوز رشد می کنند.
راش، بلوط، توسکا، ممرز، افرا و انجیلی بخشی از چهره این جنگلها را ساخته اند. برخی گونه ها و تبارهای گیاهی موجود در این منطقه، یادگار پوشش گیاهی دوران بسیار دور زمین اند و انزوای طولانی این اکوسیستم نیز بشکل گیری مجموعه ای از گونه های نادر، بومی و بازمانده کمک کرده است.
تنوع زیستی هیرکانی فقط به درختان محدود نمی گردد. یونسکو بیشتر از ۳۲۰۰ گونه گیاه آوندی را در این منطقه ثبت کرده است. همین طور ۱۸۰ گونه پرنده در رابطه با جنگلهای پهن برگ معتدل و ۵۸ گونه پستاندار در این اکوسیستم شناسایی شده اند. پلنگ، گرگ و خرس قهوه ای نیز در بین شکارچیان رأس هرم غذایی آن قرار دارند.
یک آمار دیگر بهتر نشان داده است این نوار سبز چقدر استثنایی است: یونسکو هنگام ثبت هیرکانی اعلام نمود که حدود ۴۴ درصد گونه های گیاهان آوندی شناخته شده ایران در منطقه هیرکانی یافت می شوند؛ در حالیکه این منطقه تنها حدود ۷ درصد مساحت کشور را دربر می گیرد.
رگ سبزی که از گیلان تا گلستان ادامه دارد
هیرکانی نام یک جنگل مشخص نیست؛ مجموعه ای وسیع از جنگلهای پهن برگ معتدل است که مانند نواری سبز در حاشیه جنوبی و جنوب غربی دریای خزر امتداد پیدا کرده است.
بخش ایرانی این جنگلها از گیلان و مازندران تا گلستان کشیده شده و در سال ۲۰۱۹ در چهل وسومین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در لیست میراث جهانی ثبت گردید. در پرونده اولیه، ۱۵ بخش از جنگلهای هیرکانی ایران بعنوان اجزای این میراث طبیعی عرضه شدند.
در سال ۲۰۲۳، محدوده میراث جهانی گسترش پیدا کرد و قسمتهایی از جنگلهای هیرکانی جمهوری آذربایجان نیز به آن اضافه گردید. پرونده جهانی امروز ۱۷ بخش دارد و این کمربند جنگلی را از جنوب شرقی جمهوری آذربایجان تا استان گلستان در ایران دنبال می کند.
یونسکو این منطقه را بر مبنای معیار شماره ۹ میراث جهانی ثبت کرده است؛ معیاری که به نمونه های برجسته از فرایندهای اکولوژیک و زیستی در تکامل اکوسیستم ها مربوط می شود. به بیان ساده تر، هیرکانی ارزش جهانی دارد چون هنوز میتوان در آن بخشی از داستان تکامل و تغییر جنگلهای معتدل زمین را مشاهده کرد.
میلیونها سال قدمت امروز در معرض تهدید است
جنگلی که از تغییرات عظیم اقلیمی و دوره های یخبندان جان سالم به در برده، امروز با مجموعه ای از فشارهای انسانی مواجه می باشد. قسمتهایی از جنگلهای هیرکانی، بخصوص در مناطق کم ارتفاع و دره های در دسترس، با گذشت زمان گرفتار تخریب و جنگل زدایی شده اند. گزارشهای ارزیابی یونسکو و اتحادیه جهانی صیانت از طبیعت نیز بر لزوم حفظ پیوستگی جنگلها، کنترل برداشت چوب، مدیریت چرای دام، محدود کردن دسترسی جاده ای و مدیریت گردشگری تاکید کرده اند.
هم چنین بخوانید: قطع عام درختان؟ واقعیت پشت ویدئوی جنجالی چمستان/ جنگلهای جلگه ای؛ آخرین لکه های زیستی در معرض تهدید جهنم سبز؛ مرور مرگبارترین حریق های جنگلی جهان/ از تابستان سیاه استرالیا تا حریق ۲۰ روزه ی جنگلهای هیرکانی در ایران حریق سبزِ «الیت»؛ مرور آتشسوزی های شاخص جنگلهای ایران در یک دهه اخیر چیزی که دیگر نمی توان باردیگر ساخت
درخت را میتوان کاشت. حتی میتوان هزاران هکتار زمین را جنگل کاری کرد. اما جنگلی با تاریخ تکاملی چند ده میلیون سال را نمی توان از نو ساخت.
ارزش هیرکانی دقیقا در همین تفاوت نهفته است. این جنگل محصول یک پروژه چندساله یا حتی چند هزارساله نیست؛ نتیجه میلیونها سال تغییر اقلیم، مهاجرت گونه ها، انزوا، سازگاری و انتخاب طبیعی است.
وقتی امروز میان درختان هیرکانی قدم می زنیم، در واقع وارد اکوسیستمی شده ایم که ریشه هایش به زمانی بسیار قبل از پیدایش انسان بازمی گردد. خیلی از جنگلهای مشابه آن در نقاط دیگر نیمکره شمالی در دوره های یخبندان از بین رفتند، اما این نوار سبز در جنوب خزر دوام آورد.
شاید بنابراین عنوان «بازمانده عصر یخبندان» در رابطه با هیرکانی صرفا یک توصیف نیست. این جنگل واقعا بخشی از حافظه زنده زمین است؛ حافظه ای که میلیونها سال برای شکل گرفتنش زمان صرف شده و اگر از دست برود، هیچ برنامه جنگل کاری قادر نیست آن میلیونها سال را باردیگر به طبیعت برگرداند.
۴۷۲۳۲
این مطلب را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب